Voor de podcast van het Verdrag van Salland spreekt Lieke Kiekebosch met Sarenda van Toly, bestuurslid van KPJ Boerhaar, en Harry Kroes, die in de jaren zeventig actief was bij KPJ De Pionier in Raalte. Hun verhalen laten zien hoe de Sallandse verenigingscultuur veranderde, maar ook hoe belangrijk het nog altijd is om ergens bij te horen. Over katholieke wortels, feesttenten bij de Stöppelhaene, onderlinge verbondenheid, vrijwilligerswerk en jongeren die leren dat je samen heel wat voor elkaar kunt krijgen.
Luister hier naar de podcast, of lees het verhaal hieronder.
Wie het clubgebouw van KPJ Boerhaar binnenloopt, ziet niet onmiddellijk een vereniging die haar wortels heeft in de katholieke boerenstand. Er is een flinke zaal, een bar en ruimte voor allerlei activiteiten. Het gebouw wordt bovendien grondig gerenoveerd en verduurzaamd. Er ligt al een nieuw dak op en er wordt geïsoleerd. Straks krijgt de inrichting weer iets van de vroegere bruine kroeg. Sarenda van Toly, al zo’n zes jaar actief in het dagelijks bestuur, vindt het belangrijk dat het clubgebouw een gezellige plek blijft waar mensen graag komen. Want dat is volgens haar de kern van de KPJ: iedereen moet zich er welkom kunnen voelen.
Dat was ooit anders georganiseerd. De letters KPJ verwezen nadrukkelijk naar de katholieke plattelandsjongeren. De vereniging kwam voort uit een wereld waarin het geloof, de landbouw en het verenigingsleven nauw met elkaar verbonden waren. Jongeren uit boerengezinnen ontmoetten elkaar via organisaties die vaak verbonden waren aan de katholieke boeren- en tuindersbond ABTB. Ook de protestantse plattelandsjongeren hadden hun eigen verenigingen. De verzuiling was in het verenigingsleven net zo zichtbaar als in de rest van de samenleving.
Harry Kroes herinnert zich die tijd goed. Hij was in de jaren zeventig bestuurslid van KPJ De Pionier in Raalte en vervulde later ook functies in overkoepelende KPJ-besturen. Toch was het katholieke karakter in zijn herinnering toen al behoorlijk naar de achtergrond verdwenen. Hij kan zich eigenlijk maar één uitgesproken religieuze activiteit herinneren: een gezamenlijke wandeling op kerstavond naar klooster Sion om daar de nachtmis bij te wonen. Na afloop waren de deelnemers vooral uitgeput van het lopen. Kerstmis werd ook in het clubhuis gevierd, maar dan vooral met gezelligheid, versiering en een gezamenlijke avond.
Bij KPJ Boerhaar is dat tegenwoordig niet anders. De kerstboom wordt opgetuigd, er worden spelletjes gedaan en de deuren gaan open voor wie zin heeft om samen te komen. Het geloof is geen voorwaarde voor het lidmaatschap. Ook wie niet van een boerderij komt, is welkom. En hoewel de vereniging nog altijd werkt vanuit het motto ‘voor en door jongeren’, hoeven oudere leden niet te vertrekken. Volgens Sarenda is het vooral een gezelligheidsvereniging geworden, een plek voor mensen die ergens bij willen horen.
Van een kleine boerderij naar een eigen clubgebouw
Het verschil tussen vroeger en nu wordt voor Harry onmiddellijk zichtbaar wanneer hij door het clubgebouw in Boerhaar loopt. Zijn eigen KPJ begon in een oude boerderij in Schrale, destijds nog vlak bij het centrum van Raalte. Toen de bebouwing oprukte en de boerderij uiteindelijk verdween, verhuisde de vereniging naar een voormalig kantoorgebouw van betonfabriek Reefman aan de Achterweg. Daar waren een klein kantoor, een kantine en een zoldertje beschikbaar. Het was allemaal veel kleiner dan het onderkomen in Boerhaar, maar volgens Harry ook bijzonder knus.
Het gebouw in Boerhaar heeft zelf eveneens een agrarische geschiedenis. Het was vroeger in gebruik bij de ABTB. Daarmee is de band met de boerenorganisaties nog altijd zichtbaar, al is de functie inmiddels heel anders. Sarenda vermoedt zelfs dat KPJ Boerhaar een van de weinige KPJ-verenigingen is die nog over een eigen clubgebouw beschikt. In ieder geval is het een bijzonder ruim onderkomen.
Dat eigen gebouw is meer dan een praktische voorziening. Het bepaalt voor een belangrijk deel de cultuur van de vereniging. Leden kunnen er niet alleen terecht wanneer het bestuur iets organiseert, maar mogen er in overleg ook zelf gebruik van maken. Er is zelfs een groep jonge leden van rond de 18, 19 jaar die graag op vrijdagavond samenkomt. Zij kunnen daarvoor een sleutel krijgen. Op woensdagavond, wanneer de week wordt gebroken, en op zaterdagmiddag zijn ook niet-leden welkom. Wie lid is, kan bovendien het clubhuis gebruiken voor een eigen feestje.
Daar spreekt een groot vertrouwen uit. Jongeren krijgen de ruimte om zelf iets te ondernemen, zonder dat voortdurend iemand voorschrijft hoe het moet. Heeft een lid een idee voor een activiteit, dan wordt bekeken of het uitvoerbaar is. Het hoeft de eerste keer niet eens winst op te leveren. Als iets niet goed loopt, wordt er samen gekeken of het een volgende keer anders kan. Natuurlijk houdt het bestuur toezicht op de financiën en de gang van zaken, maar het uitgangspunt is dat mensen de gelegenheid krijgen iets te proberen.
Een feesttent bij de Stöppelhaene
Harry herinnert zich een tijd waarin de activiteiten nog veel meer vanuit het bestuur werden georganiseerd. De vrijdagavond was de vaste clubavond. Er werd een drankje gedronken, soms een film vertoond en met Sinterklaas werd uitgebreid feestgevierd. Daarnaast waren er uitwisselingen met andere KPJ-verenigingen. Dan trok een groep een weekend naar een andere plaats, waarna die vereniging op haar beurt naar Salland kwam. Zulke weekenden draaiden vooral om plezier maken en nieuwe mensen ontmoeten.
Een van de grootste ondernemingen van KPJ De Pionier was de eigen poptent tijdens de Stöppelhaene in Raalte. Die stond aan de Achterweg, vlak bij het toenmalige clubgebouw en naast de begraafplaats. De KPJ verzorgde er de muziek voor jongeren en organiseerde vrijwel alles zelf. Er moesten bands worden geboekt, drank worden ingekocht, mensen achter de bar staan en de toegang en het sanitair worden geregeld. Leden hadden het voordeel dat ze gratis naar binnen konden.
Het betekende een week feest, maar ook een week opbouwen en na afloop weer opruimen. Een vaste ploeg bleef zelfs in de tent slapen om toezicht te houden op de spullen. Harry vertelt over een nacht waarin dat bijna dramatisch afliep. Jongens hadden buiten een brandje gesticht dat oversloeg naar de feesttent. Terwijl er mensen lagen te slapen, sloegen de vlammen onder het tentdoek door. Iedereen wist gelukkig naar buiten te komen, maar er gingen veel spullen verloren. Het is een gebeurtenis die Harry zich nog altijd levendig herinnert.
De poptent was niet alleen een feestlocatie. Het was ook een ontmoetingsplek waar jongeren uit Raalte en de omgeving elkaar tegenkwamen. Achter de bar leerde je mensen kennen, maar ook hoe je samen een grote activiteit organiseert. Harry ziet daarin een van de belangrijkste functies van de KPJ. Je leerde omgaan met contracten, verzekeringen, verantwoordelijkheden en bestuur. Dingen waarmee je thuis of op school niet vanzelfsprekend in aanraking kwam.
Een leerschool voor het leven
Dat herkent Sarenda onmiddellijk. Zij kwam zelf via een vriend bij KPJ Boerhaar terecht. Omdat ze horeca-ervaring had, belandde ze achter de bar. Daar leerde ze steeds meer leden kennen en uiteindelijk werd ze gevraagd voor het bestuur. Inmiddels houdt ze zich als secretaris bezig met de dagelijkse organisatie en verschillende commissies.
Volgens haar is de KPJ een uitstekende leerschool. Een feest organiseren betekent veel meer dan zorgen dat de koelkast gevuld is. Er moeten afspraken worden gemaakt met leveranciers, vergunningen worden geregeld en contacten worden onderhouden met de gemeente. Jongeren krijgen zo een kijkje achter de schermen van het organiseren. Ze leren verantwoordelijkheid nemen, samenwerken en problemen oplossen. Wie nieuw is, kan eerst een jaar meekijken voordat hij of zij beslist om daadwerkelijk een bestuursfunctie op zich te nemen. Wie eerder verantwoordelijkheid wil dragen, krijgt daar ook ruimte voor.
Daar zit misschien wel een belangrijke overeenkomst tussen de KPJ van Harry en die van Sarenda. De vereniging draait om gezelligheid, maar juist door samen iets leuks te organiseren leren mensen vaardigheden die ze de rest van hun leven kunnen gebruiken. De een weet hoe de administratie werkt, een ander kan goed organiseren en weer iemand anders weet hoe je een zaal vol mensen ontvangt. Samen kom je verder dan alleen.
Het is een vorm van verenigingsleven die sterk verbonden is met de Sallandse cultuur. Niet alleen deelnemen aan wat een ander organiseert, maar zelf de handen uit de mouwen steken. Je bent niet uitsluitend bezoeker van een feest, je helpt het mogelijk maken. De vereniging is daarmee ook een oefenplaats voor verantwoordelijkheid en onderlinge betrokkenheid.
Sport, toneel en vooral veel plezier
De KPJ was vroeger overigens veel meer dan een feestvereniging. Binnen de kring Salland waren verschillende plaatselijke afdelingen actief, onder meer in Raalte, Lierderholthuis, Haarle, Luttenberg, Boerhaar en Vilsteren. Er werden gezamenlijke sportdagen, sportweekenden en creatieve activiteiten georganiseerd. Harry herinnert zich busreizen naar sportevenementen in onder meer Dronten en Hengelo. Dat je zelf nauwelijks atletiek beoefende, was geen belemmering om toch aan een wedstrijd mee te doen. Het ging minstens zo veel om de gezamenlijke reis en de feestavond na afloop.
Ook het huidige KPJ-feestweekend in Boerhaar vindt zijn oorsprong in zo’n sportweekend. Ooit kwamen verenigingen uit de omgeving een heel weekend samen om te sporten, met ‘s avonds tijd voor een drankje. Tegenwoordig is het sporten bij Boerhaar uit dat weekend verdwenen en ligt de nadruk op het feest. Er zijn nog wel KPJ’s die sportactiviteiten organiseren, bijvoorbeeld zaalvoetbal.
De creatieve traditie bestaat eveneens nog, al moeten de leden van Boerhaar daarvoor tegenwoordig naar Twente. In Reutum worden creatieve dagen gehouden waarbij verenigingen optreden met playback, soundmix en bandparodie. Vooral die laatste categorie vraagt om flink wat voorbereiding. Liedjes worden aan elkaar gemonteerd tot een verhaal, er wordt een decor gebouwd, kleding wordt uitgezocht en vervolgens moet het geheel op het podium worden uitgevoerd.
Sarenda vertelt met plezier dat Boerhaar graag de grenzen van de regels opzoekt. Waar andere verenigingen hun optreden misschien wat serieuzer nemen, proberen de Sallanders er vooral veel humor in te stoppen. Ook grove grappen worden niet geschuwd. De vereniging doet inmiddels weer enkele jaren mee aan de optredens, nadat die traditie een tijd had stilgelegen. Voor Sarenda is het een mooie manier om jongeren bij de vereniging te betrekken en contacten te onderhouden met andere KPJ’s.
Harry herkent de traditie van de vroegere sport-, spel- en creatieve avonden. Hij bewaart er goede herinneringen aan, net als aan de uitwisselingen met verenigingen elders in Nederland. Hij kwam met de KPJ in Limburg, Brabant, Zeeland en de omgeving van Utrecht. Samen met de protestantse jongerenorganisatie uit Raalte maakte hij zelfs een uitwisseling naar Wales mee. Daar werd de groep officieel ontvangen door de burgemeester. Voor jongeren die niet dagelijks ver van huis kwamen, waren zulke reizen bijzondere belevenissen. Ze ontdekten hoe mensen elders leefden en hoe verschillend de omgang met geloof en tradities kon zijn.
De volgende generatie moet het overnemen
Toch is het voortbestaan van de KPJ niet vanzelfsprekend. Sarenda ziet dat verenigingen steeds opnieuw door eenzelfde ontwikkeling gaan. Een enthousiaste generatie neemt het bestuur over, organiseert allerlei activiteiten en zorgt voor nieuwe energie. Na verloop van tijd krijgen bestuursleden andere interesses, gaan samenwonen, trouwen of krijgen kinderen. Dan moet er weer een nieuwe groep opstaan.
Daarom probeert KPJ Boerhaar actief jongere leden te trekken. De vereniging is opnieuw begonnen met teenageparty’s, die eerder jarenlang werden georganiseerd. Vooral jongeren tussen ongeveer twaalf en achttien jaar vormen een belangrijke doelgroep. Sarenda merkt dat er voor die leeftijdsgroep steeds minder ontmoetingsplekken zijn. De KPJ wil juist ook voor hen een plek bieden, voordat ze oud genoeg zijn voor de gewone feestavonden.
Boerhaar is een klein dorp, waardoor het ledenbestand niet alleen uit het dorp zelf kan komen. Er zijn ook leden uit onder meer Heino en de omliggende plaatsen. Vaak gaat dat via vrienden en bekenden. Iemand neemt een vriend of vriendin mee en die brengt later weer anderen mee. Harry herkent dat van vroeger. Het verenigingsleven groeide voor een belangrijk deel via persoonlijke contacten. Je kende iemand die er al bij zat en ging een keer mee.
Tegelijkertijd zijn de omstandigheden veranderd. Vroeger was de fietsafstand vaak bepalend voor de keuze van een vereniging. Tegenwoordig komen mensen gemakkelijker van verder weg. Maar de aantrekkingskracht van een eigen ontmoetingsplek is gebleven. Juist nu andere KPJ-afdelingen zijn verdwenen, kan Boerhaar ook jongeren uit de wijdere omgeving een plaats bieden.
Een bruine kroeg voor de toekomst
Het eigen clubgebouw is een belangrijke reden waarom KPJ Boerhaar nog zo veel kan organiseren. Het levert vrijheid op, maar brengt ook verplichtingen met zich mee. Het dak moet worden onderhouden, de energierekening betaald en de verwarming moet kunnen blijven branden. De inkomsten uit feesten en andere activiteiten vloeien daarom terug naar de vereniging. Alles wordt door vrijwilligers gedaan.
Opvallend is dat de vereniging bij de renovatie niet alleen vooruitkijkt. Nadat het gebouw technisch is verbeterd en verduurzaamd, wil het bestuur de zaal juist weer de uitstraling van een ouderwetse bruine kroeg geven. De modernere inrichting maakt plaats voor een sfeer die herinnert aan vroegere clubavonden. Niet omdat alles van vroeger beter was, maar omdat gezelligheid en een vertrouwde omgeving nog altijd belangrijk zijn.
Harry vindt vooral dat de vereniging moet blijven oppassen niet te commercieel te worden. De goedlopende activiteiten moeten ook de kleinere bijeenkomsten mogelijk maken. Niet alles hoeft winst op te leveren. Sarenda is het daarmee eens. Geld verdienen is geen doel op zich, maar een manier om het clubgebouw en de activiteiten in stand te houden.
KPJ Boerhaar vierde vorig jaar haar honderdjarig bestaan. Daarmee heeft de vereniging verschillende generaties Sallanders zien komen en gaan. Het katholieke karakter is grotendeels verdwenen, het platteland is niet langer de enige voedingsbodem en de leeftijdsgrens is veel minder strikt geworden. Maar het idee dat mensen elkaar nodig hebben om iets voor elkaar te krijgen, is nauwelijks veranderd.
Misschien is dat wel de belangrijkste les uit het gesprek dat Lieke Kiekebosch voor het Verdrag van Salland met Sarenda van Toly en Harry Kroes voerde. De KPJ is niet alleen een vereniging waar je naartoe gaat om plezier te maken. Het is ook een plek waar je leert samenwerken, anderen leert kennen, verantwoordelijkheid krijgt en ontdekt dat je zelf iets kunt bijdragen. Wat vroeger begon vanuit de katholieke boerenstand, is in Boerhaar uitgegroeid tot een ontmoetingsplek voor iedereen die wil meedoen.
En zolang er jongeren zijn die de sleutel willen ophalen, een feest willen organiseren of gewoon op vrijdagavond samen willen komen, heeft die oude afkorting nog altijd een toekomst.
