Arjan Middelkoop vertelt zijn verhaal in de Podcast van het Verdrag van Salland. Daarin praat hij met Lieke Kiekebosch over die verhuizing. Het werd een verhaal over veel meer dan van woonplaats veranderen. Over taal, geloof, carnaval, balkenbrij, achterom binnenkomen, met de fiets naar school en vooral over de vraag: hoe word je onderdeel van een gemeenschap waarin je aanvankelijk nauwelijks begrijpt wat de mensen zeggen? Klik hier om te luisteren naar het spontane gesprek tussen Arjan en Lieke. Hieronder kun je het verhaal van Arjan ook lezen.
Een soort binnenlandse immigratie
Arjan werd geboren en groeide op in de Bollenstreek. Zijn ouders waren, zoals hij ze zelf omschrijft, vrijzinnig gereformeerde Randstedelingen die langzaam wat hippieachtiger werden. Ze verloren hun gereformeerde achtergrond niet, maar wilden wel avontuur. Dat avontuur vonden ze in Salland.
Tijdens twee zomervakanties verbleef het gezin in Broekland, in een huis van de familie Guldemond. Voor de kinderen was het prachtig: een boerderijachtige omgeving, geitjes, konijnen, honden en alle ruimte om buiten te spelen. De ouders raakten ondertussen aan de praat met mensen uit de omgeving. Via de agrarische familie Overmars ontstond uiteindelijk de mogelijkheid een stuk grond te kopen aan de Pleegsteeg, tegen het bos en vlak bij de voetbalvelden. Er stond een onbewoonbaar verklaarde woning, maar er kon een nieuw huis komen.
Nu verhuizen mensen geregeld vanuit het westen naar het oosten van het land. Maar in de jaren zeventig was dat veel minder vanzelfsprekend. Zeker wanneer er geen baan of andere praktische reden voor was. Arjans vader zegde simpelweg zijn baan in Den Haag op. Arjan noemt het achteraf een vorm van binnenlandse immigratie. Zijn ouders gingen niet naar Salland omdat het moest. Ze wilden er een nieuw leven beginnen. Voor hun zoon lag dat anders. Die had in Lisse zijn vrienden, familie en zijn vertrouwde omgeving. En ineens moest hij naar Broekland.
Waar ligt Broekland eigenlijk?
Zelfs Broekland vinden was destijds nog een avontuur. Google Maps bestond uiteraard niet en volgens Arjan stond Broekland nauwelijks of helemaal niet op de kaart die zijn ouders bij zich hadden. Dus werd er onderweg gevraagd. Dat leverde meteen een probleem op. Zijn vader stelde in keurig Nederlands de vraag waar Broekland of de Pleegsteeg lag. De Sallanders gaven antwoord. Maar vader Middelkoop verstond er geen reet van. Het gebeurde niet één keer. Steeds opnieuw werd ergens gestopt, werd de weg gevraagd en kwam zijn vader hoofdschuddend terug bij de auto. Arjan herinnert zich de zoektocht bijna alsof het gezin in Frankrijk een afgelegen vakantiehuis probeerde te vinden. Uiteindelijk bereikten ze via klinkerwegen, asfalt en zandpaden toch hun bestemming. Daar wachtte meteen een volgende verwondering: mensen die passeerden staken hun hand op. Ze groetten elkaar. Voor een jongen uit Lisse was dat nieuw. Lisse was qua omvang misschien niet eens zo heel anders dan Raalte, maar cultureel bleek de afstand veel groter dan de kilometers op de kaart deden vermoeden.
Waar is hier de ondertiteling?
Tijdens die eerste vakanties trok Arjan op met Broeklandse jongens van zijn eigen leeftijd. Hij ging mee vissen, kwam bij boerengezinnen thuis en zat daar in een kring tussen mensen die naar zijn herinnering niet bijzonder veel zeiden. En áls ze iets zeiden, verstond hij ze vaak niet. “Waar is hier de ondertiteling?”, dacht hij. Sallands of Saksisch hoorde je in die jaren nauwelijks op televisie. Normaal was net bekend geworden met Oerend Hard en Bartje had wat Drents de Nederlandse huiskamers binnengebracht, maar voor Arjan was het Sallands een onbekende taal. Salland zelf was voor hem eigenlijk ook een onbekend gebied: een soort witte vlek op de kaart van Nederland.
Langzaam ontdekte hij ook de omgangsvormen. Sallanders kwamen op hem over als minder direct dan de mensen die hij uit Holland kende. Gemoedelijk en gastvrij, maar ook zwijgzamer. En je belde niet netjes bij de voordeur aan. Je ging achterom. Daar riep je “volk” en de kans was aanzienlijk dat er vervolgens eerst een hond op je af kwam. In Lisse belde Arjan gewoon aan als hij met een vriendje wilde spelen. In Broekland bleek de achterdeur zo ongeveer de officiële ingang.
Twee weken vakantie is iets anders dan er wonen
Dat Broekland tijdens een zomervakantie best avontuurlijk was, betekende nog niet dat Arjan er wilde wonen. Toen zijn ouders vertelden dat ze daadwerkelijk een huis hadden gekocht, sloeg de nieuwsgierigheid om in verdriet. Voor hem was het een ramp. Zijn ouders probeerden hem nog enthousiast te maken met tekeningen van het nieuwe huis. Er zou zelfs een voetbalveldje komen voor hem en zijn broertje. Het hielp niet. Arjan zag vooral wat hij achterliet: vrienden, familie en de wereld waarin hij dacht verder op te groeien. Dat hij later nog eens zou zeggen dat hij verliefd was geworden op Salland, had hij op dat moment onmogelijk kunnen bedenken.
De verhuizing vond plaats in de zomervakantie, precies op het moment dat Arjan naar de middelbare school ging. Geen laatste jaar basisschool om rustig te wennen aan het dorp. Hij werd, zoals hij het zelf noemt, meteen “gedropt”. Iedere ochtend moest hij vanuit Broekland zo’n zeven kilometer naar Raalte fietsen. Op een fietsje waarmee hij naar eigen zeggen nauwelijks fatsoenlijk mee kon komen, met astma en een schooltas die ongeveer net zo zwaar voelde als hijzelf, probeerde hij aan te haken bij de Broeklandse jongens. Bestemming: het Florens Radewijns College. Raalte bleek vervolgens alweer een kleine metropool vergeleken met Broekland. Op school ontmoette hij jongeren uit Raalte, Heino, Luttenberg, Heeten en andere dorpen. De docenten spraken Nederlands. Dat alleen al maakte het leven eenvoudiger.
Hoe word je Sallander?
Vanaf dat moment begon wat Arjan achteraf zijn inburgering noemt. Hij ging voetballen in Broekland, bezocht dorpsfeesten, ging bij klasgenoten thuis mee-eten en maakte kennis met gebruiken en gerechten die hij niet kende. Kruudmoes bijvoorbeeld. Daar heeft hij tot op de dag van vandaag geen hap van gegeten. Balkenbrij wel. Daar waren de verwachtingen hooggespannen van. Een Broeklandse familie presenteerde het hem als iets bijzonder lekkers. Arjan nam een hap en kwam tot een oordeel dat weinig ruimte voor misverstanden laat: hij vond het niet te hachelen.
Ook de taal bleef ingewikkeld. Een keeper die Gerard heette, werd ineens Geit genoemd. Voor een Hollandse jongen was een geit vooral een dier. Tegelijkertijd ontstond er een dilemma. Als hij netjes Hollands bleef praten, was hij de bekakte Hollander. Probeerde hij Sallands te praten, dan hoorde iedereen onmiddellijk dat hij het Sallands niet beheerste. Dus ging hij observeren. Hoe doen zij het hier?
Hij probeerde zich, zegt hij nu, zo snel mogelijk te “camoufleren”. Gewoontes overnemen, niet te veel opvallen, een beetje stoer zijn en vooral niet de indruk wekken dat je je boven de rest verhief. Zelfs slechte cijfers halen kon in zijn puberlogica een manier zijn om erbij te horen. Met een groep vrienden vestigde hij naar eigen zeggen record na record als het om lage cijfers ging. Niet met je kop boven het maaiveld uitsteken, bleek ook een vorm van inburgeren.
En toen kwam carnaval
Er waren grenzen aan Arjans bereidheid zich aan te passen. Carnaval bijvoorbeeld. In Lisse kende hij carnaval nauwelijks. In Broekland en Raalte bleek het een serieuze zaak. Zijn vader werd al snel gevraagd mee te doen en Arjan belandde via een vriend bij het jeugdcarnaval. Niet ergens veilig achter in de zaal, maar als ceremoniemeester. Daar stond de nieuwe jongen uit Holland ineens in een pak, met een microfoon in zijn hand, tussen een Raad van Elf en polonaises.
Hij vond het verschrikkelijk. Het woord “alaaf” uit zijn eigen mond door de luidsprekers horen komen, hielp evenmin. Later probeerde hij carnaval nog eens in Haarle en zat hij met kameraden vooral aan de bar te kijken naar alle mensen die het wél fantastisch vonden. Carnaval en Arjan Middelkoop zijn uiteindelijk nooit een gelukkige combinatie geworden. Maar Salland en Arjan wel.
Van gereformeerd Lisse naar katholiek Salland
Ook religie bleek onderdeel van de cultuurshock. Lisse kende zowel katholieken als protestanten en binnen dat protestantisme weer allerlei richtingen. Je wist volgens Arjan bijna op huisnummerniveau wie hervormd, gereformeerd, christelijk-gereformeerd of vrijgemaakt was. In Raalte en Broekland ervoer hij een heel andere cultuur. Daar domineerde het katholicisme. Het verschil zat voor hem niet alleen in de kerk, maar ook in de manier waarop mensen met elkaar omgingen. Arjan zag in het katholieke Salland veel sterker een gezamenlijk “wij”. De kerk hoorde bij het dorp en bij de gemeenschap. Dat contrasteerde met de protestantse wereld waaruit hij kwam, waarin geloof volgens zijn herinnering nadrukkelijker draaide om Bijbelkennis en de persoonlijke geloofsbeleving.
Het zijn observaties van een jongen die twee culturen met elkaar probeerde te vergelijken. Juist daardoor werd hem langzaam duidelijk dat de verhuizing van Lisse naar Broekland veel meer was geweest dan een paar uur rijden naar het oosten.
Iedereen kent iedereen
Nog iets begon hem op te vallen: de korte lijnen. Iedereen leek familie van iedereen. Er werd gesproken over “onze Harry” en “onze die en die”. Achternamen kwamen steeds terug en mensen bleken neven, nichten, ooms, tantes of bekenden van elkaar te zijn. Ook tijdens het gesprek met Lieke Kiekebosch blijkt hoe klein die wereld kan zijn. Arjan blijkt bevriend te zijn met een oom van Lieke.
Arjan nuanceert zijn herinnering meteen. Ook in Lisse bleken bij een latere reünie verrassend veel mensen gewoon te zijn blijven wonen. En ook elders in agrarische gebieden bestaan zulke familieverbanden. Maar in Salland maakte het als jongen diepe indruk op hem: mensen leken niet alleen ergens te wonen, ze waren met hun omgeving vergroeid.
‘Eigenlijk zegt Salland: het komt goed’
Bijna een halve eeuw na de verhuizing is het perspectief volledig omgedraaid. De jongen die zich afvroeg hoe hij ooit in Broekland moest overleven, hoeft niet meer weg uit Salland. Hij woont tegenwoordig in Deventer. Zijn vrouw zou best aan het strand willen wonen. Arjan niet. Hij komt oorspronkelijk van de kust, maar heeft naar eigen zeggen “een pleurishekel aan de zee”. Geef hem maar de kleine Sallandse wegen. De bochten, de boerderijen, de velden en de beslotenheid van het landschap.
Daar zit voor hem iets in wat moeilijk in woorden te vangen is. Een gevoel dat de tijd een beetje stilstaat, ook al verandert Salland natuurlijk voortdurend. Een landschap en een samenleving die hem een soort geruststellende eeuwigheidswaarde geven. En wanneer hij nu door Broekland rijdt, denkt hij soms terug aan dat gezin uit Lisse dat daar in de jaren zeventig neerstreek. Vader zonder baan, kinderen die hun vrienden hadden moeten achterlaten, een taal die ze nauwelijks verstonden en een toekomst waarvan niemand wist hoe die eruit zou zien. Ze moesten het met elkaar zien te rooien. En het kwam goed.
Misschien, zegt Arjan, is dat uiteindelijk wel wat Salland voor hem is gaan betekenen:
“Eigenlijk straalt Salland uit: het komt goed. Dat is Salland.”
En daarmee is het verhaal van Arjan Middelkoop precies wat het Verdrag van Salland zoekt: niet alleen het verhaal van iemand die naar Salland verhuisde, maar van iemand die onderweg ontdekte wat het betekent om Sallander te worden.
